تنگه‌ هرمز در میانه جنگ و آتش‌بس | بازخوانی معادلات قدرت در هرمز بعد از حمله به ایران | «ناوگان سایه» به‌صورت محدود و پرریسک از تنگه عبور می‌کنند

«محمدهادی مرادی» در اکوایران نوشت: آتش این جنگ 40 روزه در بامداد 19 فروردین 1405 با وضع آتش‌بسی موقت فروکش کرده است. در میان پس‌لرزه‌های جنگ و آتش‌بس شکننده، تمام نگاه‌ها به سوی تنگه هرمز بوده و است؛ آبراهی باریک که هر بار سایه جنگ بر آن می‌افتد، بازارهای جهانی می‌لرزند و معادلات قدرت بازنویسی می‌شود.

تنگه هرمز در جریان جنگ رمضان توسط نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران مسدود بود. پس از وضع آتش‌بس موقت بین دو طرف و نخستین دور مذاکرات، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران خبر از بازگشایی تنگه داد؛ اما به دلیل محاصره دریایی ایالات متحده آمریکا، سخنگوی قرارگاه خاتم‌الانبیا از مسدود شدن دوباره این آبراه خبر داد.

از 24 فروردین ماه بود که ایالات متحده آمریکا محاصره دریایی تنگه هرمز و بنادر خلیج فارس را اعلام کرد. اجرای این محاصره، همزمان با بستن تنگه توسط نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، تردد دریایی را به شدت کاهش داد.

ویدئوی به‌روز شده سایت مارین ترافیک نشان می‌دهد که تردد کشتی‌ها امروز -6 اردیبهشت- در تنگه هرمز همچنان محدود است.

آمارهای رهیابی سایت کپلر هم تایید می‌کند تا عصر ۲۵ آوریل، تنها ۵ کشتی از تنگه هرمز عبور کرده است؛ یک نفت‌کش چینی، یک فله‌بر یونانی، یک نفت‌کش ثبت شده در هند و نفت‌کش LUMINA OCEAN با مالکیت نامشخص.

یک کشتی فله‌بر با پرچم ایران و تحریم‌شده آمریکا نیز به تازگی تنگه هرمز را با موقعیت‌یاب روشن به مقصد چین ترک کرده است.

این آمار می‌تواند متغیر باشد اما یک نکته در تمامی آمارها مشهود است و آن این است که هیچ شناوری بدون اجازه نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران از این تنگه عبور نمی‌کند.

 آنطور که رویترز گزارش داد، این اختلال تاریخی حدود ۲۰٪ از نفت جهانی و حجم گسترده‌ای از کالاهای بین‌المللی را تحت تأثیر قرار داده است. عنوان نتیجه، قیمت نفت برنت از حدود ۷۰–۷۲ دلار در ایام جنگ به بالای ۱۰۰ دلار صعود کرد.

این وضعیت پیامدهای گسترده‌ای از خود در بازارهای جهانی به جا گذاشت: افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه، اختلال در تأمین کود و مواد اولیه کشاورزی و پیامدهای تورمی بر زنجیره‌های غذایی.

هرمز در رکود جنگی

گزارش  farmdoc daily نشان می‌دهد که چگونه ترافیک تنگه هرمز پس از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (9 اسفند 1404) به شدت کاهش یافت. بین ۱ ژانویه و ۲۷ فوریه 2026 (11 دی 1404 – 8 اسفند 1404) به طور متوسط ​​۸۴.۱ کشتی هر روز از تنگه عبور می‌کردند. از ۲۸ فوریه تا ۷ آوریل (9 اسفند 1404 – 18 فروردین)، دوره آغاز جنگ تا اعلام آتش‌بس، این میانگین به تنها ۷.۲ کشتی در روز کاهش یافت. کل میزان محموله‌های جابجا شده از طریق این کریدور نیز به طور مشابه سقوط کرد و از حدود ۳.۴۴ میلیون تن متریک در روز قبل از درگیری به حدود ۰.۲۰ میلیون تن متریک در طول جنگ کاهش یافت. این تغییرات نشان دهنده کاهش شدید ۹۱.۵ درصدی در ترافیک روزانه کشتی‌ها و ۹۴.۲ درصدی در حجم واقعی کالاهای معامله شده است.

شرایط پس از وضع آتش‌بس کمی بهبود یافت؛ اما این بهبود ناچیز بود. بین ۸ تا ۱۹ آوریل (19 فروردین– 30 فروردین)، میانگین تردد روزانه کشتی‌ها از تنگه هرمز اندکی افزایش یافت و به ۱۰.۱ رسید و حجم تجارت روزانه تخمینی تقریباً به ۰.۲۶ میلیون تن متریک رسید. این آمار بیانگر این امر است که ترافیک کشتی‌ها ۸۸٪ کمتر از میانگین‌های قبل از وقوع جنگ و حجم تجارت ۹۲.۴٪ کمتر از آن باقی ماند.

S&P Global گزارش داد که فعالان بازار سه نگرانی اصلی را مطرح کردند: آتش‌بس دو هفته‌ای که قرار بود در 2 اردیبهشت منقضی شود، بیمه همچنان مانعی برای اکثر مالکان کشتی‌ها بود و سه کشتی آمونیاک که هنوز در غرب تنگه گیر افتاده بودند.

خبرگزاری رویترز در این خصوص نوشت، یکی از منابع آکاه به کشتی‌ آمونیاکی که در تنگه متوقف بود، بیان کرد: «مالکان کشتی ممکن است این دیدگاه را داشته باشند که آتش‌بس باید بیش از دو هفته تمدید شود. آنها نمی‌خواهند ریسک ورود به تنگه را بپذیرند، زیرا در صورت درگیری مجدد، گرفتار خواهند شد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا نیز متعاقباً آتش‌بس را در 22 آوریل (2 اردیبهشت) بدون هیچ تاریخ مشخصی تمدید کرد؛ اگرچه محاصره دریایی ایالات متحده همچنان پابرجاست.

کشتی‌های توقیف‌شده؛ روایت یک تقابل دریایی در تنگه هرمز

 در میانه تشدید تنش‌های دریایی میان ایران و آمریکا در منطقه حساس تنگه هرمز، موج تازه‌ای از توقیف و حمله به کشتی‌ها، این گذرگاه حیاتی را بیش از پیش به صحنه یک تقابل مستقیم نظامی-اقتصادی تبدیل کرده است.

به‌ گزارش رویترز، در تازه‌ترین تحولات که ۲۲ آوریل (2 اردیبهشت) منتشر شد، نشان می‌دهد این رویارویی وارد مرحله‌ای تازه و آشکارتر شده است. بر اساس این گزارش، نیروهای دریایی ایران دو کشتی تجاری را در نزدیکی آب‌های منطقه‌ای توقیف کرده‌اند که هر دو اکنون در مجاورت سواحل ایران پهلو گرفته‌اند.

نخستین کشتی،«MSC Francesca» متعلق به شرکت بزرگ کشتیرانی Mediterranean Shipping Company است؛ شرکتی ایتالیایی-سوئیسی که به‌عنوان بزرگ‌ترین اپراتور حمل‌ونقل کانتینری در جهان شناخته می‌شود. این کشتی با پرچم پاناما در حال حرکت بود و ۲۰ خدمه داشت؛ از جمله چهار تبعه مونته‌نگرو (از جمله کاپیتان) و دو شهروند کرواسی.

آنطور که رویترز به نقل از یکی از بستگان خدمه گزارش داده، حدود ۲۰ نیروی مسلح ایرانی وارد کشتی شده و کنترل آن را در دست گرفته‌اند. با این حال، بنا بر این روایت، رفتار نیروهای ایرانی با خدمه «مناسب» توصیف شده است.

دومین کشتی، «Epaminondas»، تحت مدیریت شرکت یونانی Technomar Shipping Inc و با پرچم لیبریا در حال حرکت به‌سوی بندر موندرا در ایالت گجرات هند بود. این کشتی ۲۱ خدمه، عمدتاً از اتباع اوکراین و فیلیپین داشت.

منابع دریایی گزارش داده‌اند که کشتی در فاصله حدود ۲۰ مایلی شمال‌غرب عمان، هدف شلیک مستقیم و راکت‌های آرپی‌جی از سوی یک قایق گشتی سپاه قرار گرفت؛ حمله‌ای که به پل فرماندهی کشتی آسیب جدی وارد کرد.

در همین منطقه، یک کشتی کانتینری دیگر با نام «Euphoria» نیز هدف تیراندازی قرار گرفت، اما بدون آسیب جدی توانست مسیر خود را به‌سوی فجیره در امارات ادامه دهد.

نکته قابل توجه آن است که هر دو کشتی توقیف‌شده پیش از ورود به منطقه، سامانه موقعیت‌یاب خودکار (AIS) را خاموش کرده بودند؛ اقدامی که در شرایط بحران به‌طور فزاینده‌ای رایج شده است.

این تحولات در حالی رخ داده که در ۱۹ آوریل (30 فروردین)، نیروی دریایی آمریکا کشتی باری ایرانی «Touska» را در دریای عمان توقیف کرده بود؛ اقدامی که واکنش تند تهران را در پی داشت و از سوی مقامات ایرانی «دزدی دریایی مسلحانه» توصیف شد.

در ادامه این روند،پنتاگون در 22 آوریل (2 اردیبهشت) اعلام کرد نیروهای این کشور یک نفتکش تحریم‌شده را در اقیانوس هند توقیف کرده‌اند. به ادعای این نهاد، این کشتی با نام «M/T Majestic X» در حال حمل نفت ایران بوده است.

گزارش آسوشیتدپرس نیز حاکی از آن است که این تنها مورد نبوده و یک نفتکش دیگر نیز مورد بازرسی و توقیف قرار گرفته است. بر اساس داده‌های شرکت‌های ردیابی دریایی، این کشتی احتمالاً همان نفتکش «Phoenix» است که از سال ۲۰۲۳ در انتقال نفت ایران نقش داشته است.

پیش‌تر نیز نفتکش «M/T Tifani» توسط نیروهای آمریکایی در منطقه اقیانوس هند و اقیانوس آرام متوقف و مورد بازرسی قرار گرفته بود. پنتاگون مدعی شده این کشتی تحت پرچم بوتسوانا فعالیت می‌کرده اما در زمان توقیف فاقد تابعیت معتبر دریایی بوده است.

در یکی از جنجالی‌ترین عملیات‌ها، کماندوهای نیروی دریایی آمریکا با عملیات هلی‌برن بر عرشه «Majestic X» فرود آمده و کنترل آن را در دست گرفتند. این اقدام، که سومین توقیف کشتی منتسب به ایران پس از «Tifani» و «Touska» محسوب می‌شود، به‌عنوان بخشی از راهبرد فشار دریایی واشنگتن ارزیابی می‌شود.

توقیف در برابر توقیف

مجموع این رخدادها نشان می‌دهد که تنگه هرمز اکنون وارد مرحله‌ای از «چرخه اقدام و واکنش» شده است؛ جایی که هر توقیف، زمینه‌ساز توقیف بعدی می‌شود.

توقیف کشتی‌های «MSC Francesca» و «Epaminondas» را می‌توان پاسخی مستقیم به اقدامات آمریکا علیه کشتی‌های مرتبط با ایران دانست؛ همان‌طور که تحلیلگران هشدار می‌دهند، ادامه این روند می‌تواند به گسترش دامنه درگیری به سایر کشتی‌های بین‌المللی منجر شود.

در چنین شرایطی، تنگه هرمز دیگر صرفاً یک مسیر تجاری نیست؛ بلکه به صحنه‌ای از یک جنگ فرسایشی دریایی تبدیل شده که پیامدهای آن نه‌تنها برای بازیگران منطقه، بلکه برای کل اقتصاد جهانی قابل توجه خواهد بود.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، نیز اعلام کرد که از زمان آغاز محاصره دریایی، نیروهای آمریکایی به ۲۵ کشتی تجاری دستور داده‌اند که دور بزنند یا به یک بندر ایرانی بازگردند.

وضعیت فعلی: انسداد، اما نه سکون کامل

با وجود انسداد گسترده، تنگه هرمز کاملاً بدون حرکت نیست. گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد که برخی کشتی‌ها، به‌ویژه ناوگان موسوم به «ناوگان سایه» به‌صورت محدود و پرریسک از مسیر عبور می‌کنند، اغلب با تغییر مسیر یا خاموش کردن سیستم‌های ردیابی.

در همین حال، آمریکا تلاش دارد که با عملیات مین‌روبی و استفاده از فناوری‌های جدید، مسیر را بازگشایی کند آنطور که واشنگتن پست گزارش داد، به گفته سه مقام آگاه در گفت‌وگو با این روزنامه، یک مقام ارشد وزارت جنگ آمریکا به اعضای کمیته نیروهای مسلح مجلس نمایندگان ایالات متحده عنوان کرد که پاکسازی تنگه استراتژیک هرمز از مین‌ها می‌تواند ۶ ماه طول بکشد.

سه مقام که خواستند نامشان فاش نشود، به واشنگتن پست گفتند که به نمایندگان مجلس اطلاع داده شده است که ایران احتمالا تعداد محدودی مین در اطراف تنگه هرمز کار گذاشته باشد. برخی از این مین‌ها از راه دور با استفاده از فناوری جی‌پی‌اس کار گذاشته شده‌اند که شناسایی آنها را برای نیروی دریایی ایالات متحده دشوار می‌کند.

هرمز، آینه جنگ مدرن

آنچه امروز در تنگه هرمز رخ می‌دهد، تنها یک درگیری دریایی نیست؛ بلکه نمونه‌ای از شکل مدرن جنگ‌هاست، جایی که کنترل مسیرهای اقتصادی به‌اندازه میدان‌های نبرد اهمیت دارد.

تنگه‌ای که تا چند ماه پیش روزانه بیش از صد کشتی را عبور می‌داد، اکنون به نقطه‌ای رسیده که عبور از آن نه یک عملیات تجاری، بلکه یک ریسک امنیتی محسوب می‌شود.

اگر این وضعیت ادامه یابد، بحران هرمز می‌تواند به نقطه عطفی در تاریخ اقتصاد جهانی تبدیل شود؛ جایی که جهان برای نخستین بار به‌طور واقعی، شکننده بودن شریان‌های حیاتی خود را تجربه کرد.